حتما برای شما هم پیش آمده که پس از پایان یک موقعیت استرس‌زا، هنوز احساس نگرانی یا اضطراب داشته باشید. شاید تعجب کنید که چرا ذهن و بدن ما گاهی اوقات همچنان واکنش نشان می‌دهند، حتی وقتی تهدید ظاهراً تمام شده است. پژوهش‌های جدید در حوزه روانشناسی و علوم اعصاب، پاسخی جالب به این سوال داده‌اند که چرا مغز ما خاطرات استرس‌های گذشته را در واکنش به تهدیدهای جدید دخیل می‌کند و چگونه این موضوع می‌تواند تجربه‌های ما را شکل دهد.
مغز چگونه استرس‌های گذشته را وارد واکنش‌های جدید می‌کند؟
مطالعه‌ای که اخیراً روی موش‌ها انجام شده، نشان می‌دهد که یک مدار مغزی در ناحیه هیپوتالاموس نقش کلیدی در تنظیم واکنش به تهدید دارد. این مدار پس از تجربه استرس قبلی تغییر می‌کند و باعث می‌شود که واکنش حیوان به تهدیدهای جدید متفاوت باشد. به زبان ساده، مغز ما تنها به اتفاق جاری واکنش نشان نمی‌دهد، بلکه تجربیات گذشته را نیز در ارزیابی موقعیت‌های تازه دخالت می‌دهد.
البته باید توجه داشت که این مطالعه روی موش‌ها انجام شده و نمی‌توان نتایج آن را مستقیماً به انسان تعمیم داد، اما نکته مهمی را برجسته می‌کند: تجربه‌های قبلی می‌توانند نحوه مواجهه ما با تهدیدهای بعدی را تغییر دهند و این موضوع درک واکنش‌های ناگهانی و گاه شدید به موقعیت‌های ظاهراً کوچک را آسان‌تر می‌کند.
چرا یک اتفاق کوچک برای یک نفر بزرگ می‌شود؟
یکی از سوالات مهم روانشناسی تروما این است که چرا یک موقعیت برای یک نفر کاملاً قابل تحمل است، اما فرد دیگری در همان موقعیت احساس خطر شدید پیدا می‌کند؟ پاسخ این سوال تنها در اتفاق امروز نیست. تجربه‌های قبلی، احساس امنیت، سابقه استرس و نحوه پردازش تجربیات دشوار نقش مهمی در واکنش افراد دارند.
برای مثال، فردی که پیش‌تر تجربه‌های استرس‌زا یا تروما داشته، ممکن است نسبت به نشانه‌هایی که یادآور آن تجربیات هستند، حساس‌تر باشد. این حساسیت می‌تواند باعث شود که یک موقعیت عادی یا کوچک، برای او به یک تهدید بزرگ تبدیل شود. البته این واکنش‌های شدید همیشه نشانه تروما نیستند و اضطراب یا حساسیت به تهدید دلایل متنوعی دارند که برای تشخیص دقیق باید ارزیابی بالینی انجام شود.
تروما همیشه با یادآوری مستقیم همراه نیست
یکی از نکات کمتر شناخته شده درباره تروما این است که فرد لزوماً باید درباره حادثه گذشته صحبت کند یا آن را به یاد بیاورد تا واکنش نشان دهد. گاهی بدن و ذهن فرد بدون اینکه خودآگاه باشد، نسبت به نشانه‌هایی که یادآور خطر هستند واکنش نشان می‌دهند. این نشانه‌ها می‌توانند یک صدا، یک رفتار، یا حتی یک موقعیت مشابه باشند که احساس ناامنی ایجاد می‌کنند.
از دیدگاه درمانگر، تفاوت مهمی بین دانستن اینکه حادثه تمام شده و احساس امنیت واقعی وجود دارد. ممکن است فرد از نظر منطقی بداند خطری وجود ندارد، اما سیستم هشدار بدن هنوز فعال باشد و باعث اضطراب و واکنش‌های هیجانی شود.
دکتر مریم سامانی، روانشناس بالینی و متخصص حوزه آسیب‌های روانی، تأکید می‌کند که برای درک واکنش‌های امروز فرد، نباید فقط به اتفاق جاری نگاه کرد بلکه باید به تجربه‌های گذشته و نحوه معنا کردن آن‌ها توسط مغز و روان توجه کرد.
این یافته‌ها نشان می‌دهد که مغز ما نه تنها به شرایط فعلی بلکه به خاطرات و تجربیات پیشین نیز توجه می‌کند و این موضوع می‌تواند توضیح دهد که چرا گاهی اوقات یک اتفاق کوچک، واکنشی بزرگ و غیرمنتظره در ما ایجاد می‌کند.
منبع: رکنا – استرس تمام شده، اما مغز هنوز یادش هست! چرا یک اتفاق دوباره ما را به هم می ریزد؟
