در دنیای متون دینی و کهن، همیشه نشانه‌هایی از باورها و نگرش‌های متفاوت نسبت به محیط زیست و موجودات زنده دیده می‌شود. متون زرتشتی کهن از جمله «وندیداد» و «ارداویراف‌نامه» نمونه‌ای جالب از این تنوع نگرش را ارائه می‌دهند. این متون به صورت دقیق و با جزئیات، حیوانات را در گروه‌های مختلف جای داده‌اند و برای هر گروه، احکام و مجازات‌هایی متفاوت تعیین کرده‌اند. شاید برای بسیاری باورکردنی نباشد که در این متون، کشتن مورچه‌ها عملی ثواب‌آمیز و حتی کفاره گناهان معرفی شده و در مقابل، آسیب رساندن به برخی حیوانات دیگر، مجازات‌هایی بسیار سنگین دارد.
خرفستران؛ موجودات شرور و وابسته به اهریمن
یکی از مفاهیم کلیدی در متون زرتشتی، گروهی از جانوران با نام «خرفستران» است. این گروه شامل جانوران و حشراتی است که منشأ آنها به اهریمن نسبت داده شده و به عنوان موجودات شرور شناخته می‌شوند. در این دسته می‌توان نام‌هایی مانند مورچه، مار، وزغ، مگس، عنکبوت، عقرب، گرگ، شیر و حتی برخی خزندگان را مشاهده کرد. نکته جالب این است که نابودی این موجودات در منابع دینی زرتشتی، عملی دارای ثواب و پاداش تلقی شده است.
برای مثال، در منابعی مانند «وندیداد»، کشتن مورچه دانه‌کش با کشتن شیر در بیشه یا حتی بینا کردن فرد نابینا برابر دانسته شده است. همچنین در «مینوی خرد» آمده که شادترین زمین، زمینی است که لانه حشرات شر در آن ویران شده باشد. این نگاه، نشان‌دهنده اهمیت نابودی شر و پلیدی در قالب جانوران شرور است که در باور زرتشتیان، باید از میان برداشته شوند.
مجازات‌های سنگین برای آسیب رساندن به حیوانات خاص
در مقابل، متون زرتشتی برای برخی حیوانات دیگر، به ویژه سگ‌ها، مجازات‌هایی بسیار سخت و سنگین تعیین کرده‌اند. برای مثال، کشتن خارپشت مستوجب دو هزار تازیانه است و کشتن سگ نگهبان گله یا روستا، مجازات‌هایی تا هزار و ششصد تازیانه یا حتی اعدام دارد. دادن غذای نامناسب به سگ‌های نگهبان نیز مجازات‌هایی از صد تا صد و هشتاد تازیانه به همراه دارد.
این تفاوت در نگاه به حیوانات، نمایانگر یک نظام اخلاقی و حقوقی پیچیده در متون زرتشتی است که بر اساس جایگاه هر حیوان در نظام دینی و اجتماعی آن زمان، حکم متفاوتی صادر شده است. سگ‌ها که نقش محافظت از گله و انسان را داشتند، از جایگاهی ویژه برخوردار بوده و آسیب رساندن به آنها به شدت محکوم شده است.
روایتی از عالم پس از مرگ و مجازات گناهکاران
یکی از روایت‌های جالب و تکان‌دهنده در «ارداویراف‌نامه»، حکایت مردی گناهکار است که پس از مرگ، روانش در دیگی پخته می‌شود. نکته قابل توجه این است که پای راست او از دیگ بیرون مانده است، زیرا با آن پای راست تعداد زیادی از جانوران شرور مانند مورچه، مار و وزغ را کشته بود. این روایت نشان می‌دهد که نابودی «خرفستران» نه تنها در زندگی دنیوی بلکه در عالم پس از مرگ نیز ثواب و پاداش دارد و می‌تواند از مجازات‌های سخت بکاهد.
همچنین، موبدان زرتشتی می‌توانستند به نیابت مالی برای کشتن این جانوران اقدام کنند و مزد دریافت کنند که این امر نشان‌دهنده سازمان‌یافتگی و اهمیت این وظیفه دینی بوده است.
جمع‌بندی و تأملی بر نگاه زرتشتیان به حیوانات
نگاه متون زرتشتی به حیوانات، نمونه‌ای از یک نظام اخلاقی خاص است که بر اساس آن، حیوانات به گروه‌های شرور و مقدس تقسیم شده‌اند. نابودی جانوران شرور مانند مورچه‌ها عملی ثواب‌آمیز و حتی کفاره گناهان معرفی شده است، در حالی که آسیب رساندن به حیوانات خاصی مانند سگ‌ها با مجازات‌های سختی همراه بوده است.
این باورها و احکام، تصویری متفاوت و پیچیده از رابطه انسان با طبیعت و حیوانات در دوران باستان ارائه می‌دهد و می‌تواند موضوعی جذاب برای بررسی‌های بیشتر در حوزه دین، فرهنگ و حقوق دینی باشد.
منبع: خبرآنلاین
